ضمیر و اقسام آن در زبان عربی
ضمير عبارت از لفظي است که در مکان و محلّ اسم ظاهر قرار می گيرد.
اقسام ضمير
ضمير شامل دوقسمت است:
منفصل و متصل
منفصل: شامل دو قسمت است :
1)منفصل مرفوعی:
که در جمله نقش مبتدا دارند و مبتدا مرفوع است به آن منفصل مرفوعی می گويند.
هُـوَ کاتِبٌ « هوَ مبتدا محلاً مرفع»
غايب
مذکر مؤنث
مفرد هُوَ « او» هِیَ «او»
مثنی : هُما « آن دو ،آنها» هُما « آن دو ،آنها»
جمع: هُم « آنها» هُنَّ« آنها»
مخاطب
مذکر مؤنث
أَنتَ « تو » أنتِ « تو »
أنتُما « شما دونفر » أنتُما « شما دونفر »
أَنتُم « شما» أَنتُنَّ « شما»
متکلم وحده: أَنا «مَن »
متکلم مع الغير : نحنُ « ما»
نکته :ضماير منفصل مرفوعی ميان دو اسم معرفه ضمير فصل هستند نقش ندارند:
اللهُ هُوَ العَليمُ « هَوَ ضمير فصل محلی از اعراب ندارد»
ضمير منفصل مرفوع بعد از فعل بيايند مؤکِّد هستند:
نَکـتُبُ نَحنُ : نَحنُ مُؤکِّد
2)منفصل منصوبی : در جمله نقش مفعولٌ به دارند و مفعولٌ به منصوب است به آن منفصل منصوبی میگويند.
إيَّاکَ نَعبُـدُ « إيَّاکَ مفعولٌ به محلاً منصوب»
ضماير منفصل منصوبی
غايب
مذکر مؤنث
مفرد: إِيَّاهُ « او را» إِيَّاها « او را»
مثنی: إِيَّاهُما « آنها را» إِيَّاهُما « آنها را»
جمع: إِيَّاهُم « آنها را» إِيَّاهُنَّ « آنها را»
مخاطب
إِيَّاکَ « تو را » إِيَّاکِ « تو را»
إِيَّاکُما « شما را» إِيَّاکُما « شما را»
إِيَّاکُم « شما را» إِيَّاکُنَّ« شما را»
متکلم
وحده: إِيَّايَّ « من را »
مع الغير :إِيَّانا « ما را »
متصل: شامل سه قسمت است:
الف)متصل مرفوعی: هنگام صرف فعل ، در فعل وجود دارند.
( ا، و ، ن ، تَ ، تِ ، تُما ، تُم ، تُنَّ ، تُ ، ي ، نا )
ضماير متصل مرفوعی در جمله يکی از نقشهای زير را دارد :
1)همراه فعل معلوم نقش فاعل :
کَتَبُـو ا « واو فاعل محلاً مرفوع »
2)همراه فعل مجهول نقش نايب فاعل :
کُتِبُـو ا « واو نايب فاعل محلاً مرفوع »
3)همراه افعال ناقصه اسم افعال ناقصه :
کَانُـو ا « واو اسم کانَ محلاً مرفوع »
ب) متصل منصوبی
ج) متصل مجروری
غايب
مذکر مؤنث
مفرد هُ هَا
مثنی هُما هُما
جمع هُم هُنَّ
مخاطب
مذکر مؤنث
مفرد کَ کِ
مثنی کُما کُما
جمع کُم کُنَّ
متکلم
وحده : ی
مع الغير: نا
ضماير متصل منصوبی و مجروری « ضمير متصل به هر سه قسم کلمه » يکی از نقشهای زير را دارا هستند:
1)همراه فعل مفعولٌ به هستند:
نَصَرتُـهُ « هُ : مَفعولٌ به محلاً منصوب »
2)همراه حروف مشبهة اسم حروف مشبهة هستند:
إنَّـهُ « هُ : اسم إنَّ محلاً منصوب »
3) همراه اسم مضاف اليه هستند:
جَاءَ مُعَلِّمُـهُ « هُ : مضافٌ اليه محلاً مجرور »
4)همراه حرف جر مجرور به حرف جر هستند:
سَلَّمتُ عَلَيـهِ « هِ : محلاً مجرور به حرف جر »
*نون وقايه: اگر ضمير « ياء » متکلم به فعل يا حروف « عَنْ ، مِنْ » اضافه گردد لازم است ميان آنها از حرف « نِ » استفاده کنيم که « نون وقايه » گفته می شود و از مجرور شدن کلمه جلوگيری می کند.
فعل ماضی : نَصَرَ + ي «نَصَرَ نِـی »
عَنْ + ی « عَنِّـی»
فعل مضارع : يَنصُرُ + ی « يَنصُرُ نِـی»
مِنْ + ی « مِنّـی»
فعل امر: أُنصُرْ + ی«أُنصُرْ نِـی»
*آوردن نون وقايه همراه حروف مشبهه اختياری است: لَعَلَّنِـی ، لَعَلِّـی
بجز موارد فوق الذکرآوردن نون وقايه لازم نيست: کتابِی ، مَدرسَتِی
أُکتُب الکلمات التاليّةَ مَعَ ضمير « الياء»:
عَلَّمَ: عَلَّمَنِـی
أَکرَمَ : أَکرَمَنِـی
مُعَلِّم : مُعَلِّمِـی
لِـ :لِـی
قَلَمٌ :قَلَمِـی
*ضمير «ياء» :
ضمير «ياء» متکلم که در مجموعه ی ضماير متصل منصوبی ومجروری است ممکن است با ضمير «ياء» که جزء ضماير متصل مرفوع است اشتباه شودبرای پرهيز از اشتباه به موارد زير توجه کنيد:
1)ضمير متصل مرفوعی است« مُخاطبة» هرگاه همراه صرف فعل مضارع و امر بيايد( صيغه 10) :
فعل مضارع معلوم :
تَذهَبِـيـنَ « ياء فاعل محلاً مرفوع »
فعل امر لِلمُخاطَبة :
إِذهَبِـی « ياء فاعل محلاً مرفوع »
فعل مضارع مجهول :
تُنصَرِ يـنَ « ياء نايب فاعل محلاً مرفوع )
2) همراه فعل و بعد از نون وقايه ضمير متصل منصوبی است « ياء متکلم» و نقش مفعول به دارد ( صيغه 13):
ضَرَبَنِـی :
« ياء مفعولٌ به محلاً منصوب »
3)همراه اسم متصل مجروری و نقش مضافٌ اليه دارد:
رأيتُ مُعَلِّمِـی :
«ياء مضاف اليه محلاً مجرور»
4) همرا حرف جر مجرور به حرف جر می باشد:
مِنِّـی « ياء محلاً مجرور به حرف جر »
5)همراه حرف مشبهه اسم حروف مشبهه می باشد:
إِنِّـی « ياء اسم إنَّ محلاً منصوب »
*ضمير « نا» :
ضمير « نا» ميان ضمير متصل مرفوعی و منصوبی يا مجروری مشترک است برای پرهيز از اشتباه به نکات زير دقت کنيد :
1)اگر فعل ماضی معلوم و حرف قبل از «نا» ساکن باشد ضمير متصل مرفوعی و نقش فاعل دارد:
ضَرَبْـنا : « نا فاعل محلاً مرفوع»
2) اگر فعل ماضی مجهول و حرف قبل از «نا» ساکن باشد ضمير متصل مرفوعی و نقش نايب فاعل دارد:
ضُرِبْـنا:«نا فاعل محلاً مرفوع»
3)در غير دو مورد فوق الذکر ضمير « نا » همراه فعل ضمير متصل منصوبی ونقش مفعول به دارد:
فعل ماضی : ضَرَبَـنَا :
« نا» مفعولٌ به محلاً منصوب » (حرف قبل از « نا» متحرک است )
فعل مضارع : يَضرِبُنَا :
« نا» مفعولٌ به محلاً منصوب »
فعل امر : إِضرِبْـنَا :
« نا» مفعولٌ به محلاً منصوب »
4)اگر ضمير « نا» به اسم يا حرف جر متصل باشد ضمير متصل مجروری است :
إليـنَا : « نا» محلاً مَجرور به حرف جر
مَعَلِّمُـنا « نا » مضاف اليه محلاً مجرور
*«هُما ، هُم ، هُنَّ » در ضماير منفصل و متصل وجود دارند: هُم طُلّابٌ ، هذا عَمَلُهُم
به نحوه ترجمه ی ضماير متصل منصوبی و مجروری توجه کنيد:
مثال: 1) همراه فعل : نَصَرَهُ : او را ياری کرد
2)همراه اسم کتابُـهُ : کتابش
3)همراه حرف جر : إليـهِ : به سوی او
4) همراه حرف مشبهة : إّنَّـهُ : همانا او
اليومَ أَکمَلـتُ لَـکُم دينَـکـُم و أَتمَمـتُ عَلَيـکُم نِعمَتِـی:
امروز دينتـان را برای شما کامل کردم و نعمتم را برشما تمام کردم.
أَنتُم تَتَعَلَّمُونَ اللُّغةَ العربيَّةَ لِأَنَّـها لُغَةَ القُرآنِ:
شما زبان عربی را ياد می گيريد زيرا آن زبان قرآن است.
تست
1)مَيِّز العبارة التی لايُوجَدُ فيها فاعلٌ :
1)ذَهَبْنَ 2)قُلْنَ حَقّاً
3)أَصبَحتُ مُؤمِناً 4 ) جِئْتُ سريعاً
2) مَيِّز العبارة التی يُوجَدُ فيها فاعلٌ :
1) أُکرِمَ علیٌّ 2) کُنتُم مؤمنينَ
3) کانُوا أعداءً 4) يَهدُونَ الی الحقِّ
3)ميِّّز العبارة المشتملة علی الضمير المتصل للنصب أو الجر:
1)إِضرِ بِـی 2) يَهْدی
3) يُصَلِّی 4) أَکرِمْنِـی
4) مَيِّز العبارة التی ُوجَدُ فيها مفعول ٌ به :
1) أَحسِـنِـی 2)تَضرِبِـينَ
3) أَکرَمْتُ 4) شَاهِدْنِـی
5)مَيِّز ضمير « نا » فاعلاً :
1)کُنَّا عالمِينَ 2) ظُلِمْنا
3)أَخرَجَـنَا 4) حَسِبْـنَا
6)ما هُو الفاعلُ فی العبارة التالية ؟
« لاحيلَةَ لَنا إِلاّ أَنْ نَحمِلَ نَحنُ إلاّ مَتعَةً علی أکتافِنا »
1) ضمير «نا» فی لَنا
2) ضمير «نا» فی أکتافنا
3) ضمير «نَحنُ »بارز
4) ضمير « نحنُ» مستتر
7)کدام جمله فعليه است؟
1) هو کاتبٌ
2) محمدٌ ينصُرُکَ
3) إِيَّاکَ نستعِينُ
4) هی ذاهبةٌ
8)« نا » در عبارت « الإسلامُ يُعَلِّمُنا عشقَ الحريّةِ» چيست؟
1)فاعل 2) مفعول
3) نايب الفاعل 4) مضافٌ اليه
9)مَيِّز ضمير « نا» مفعولاً :
1)تَعَلَّمْـنَا أَنَّ النميمةَ مذمُومةٌ
2)عَلَّمَـنَا أَن لانَتَکَلَّمَ بغير الحقِّ
3)عَلِمْـنا أَنَّ النجاةَ فی الصدقِ
4) عُلِّمْـنا أن لا نَظلِمَ أَحداً
10)نقشهای ضمير « نا » به تر تيب در عبارت « رَبَّـنا إرحَمْـنَا و اغفِرْلَنا إِن أَخطَأْنَا » کدام است؟
1) مضاف اليه ، مفعول ، مجرو ، فاعل
2)مبتدا ، فاعل ، مضاف اليه ، فاعل
3)منادی ، مفعول ، مضاف اليه ، مفعول
4)مضاف اليه ، فاعل ، مجرور ، مفعول
11)کدام گزينه برای جای خالی مناسب نيست؟ «........ نَاجِحٌ»
1)هُوَ 2)أَنتَ 3)أَنا 4)هِیَ
12)کدام گزينه برای جای خالی مناسب نيست؟
«........ نَاجِحَةٌ»
1)هُوَ 2)أَنتِ
3)أَنا 4)هِیَ
13)کدام گزينه برای جای خالی مناسب نيست؟ «........ نَاجِحَانِ»
1)هُما 2)أَنتُما 3)أَنا 4)التلميذانِ
14)کدام گزينه برای جای خالی مناسب نيست؟
«........ نَاجِحُونَ»
1)هُم 2)أَنتُم 3)نَحنُ 4)هِیَ
15)کدام گزينه برای جای خالی مناسب نيست؟
«........ نَاجِحاتٌ»
1)هُم 2)نحنُ 3)أَنتُنَّ 4)هُنَّ
16)عَيِّن الجملة الخالية مِن الضمير المتصل المرفوع:
1)إِنَّنی رَوَّعتُ أَبناءَ الرَّسُولِ
2)العاقلُ مَن وَعَظَتْهُ التَّجاربُ
3)هُوَ وَطَنُکَ الّذی تَوَلَّدتَ فَوقَ أَرضِهِ
4)الأَطباءُ يَستَعمِلُونَ البصلَ فی علاجِ الأمراضِ